Home » Laurens ten Kate en de zoektocht van vrijzinnigen en humanisten

Laurens ten Kate en de zoektocht van vrijzinnigen en humanisten

In februari en maart kunt u in De Kapel terecht voor een vierdelige cursus die geleid wordt door Laurens ten Kate. Hij is filosoof en theoloog en bijzonder hoogleraar ‘Vrijzinnige religiositeit en humanisme’  aan de Universiteit voor Humanistiek. De cursus is het resultaat van samenwerking tussen het Humanistisch Verbond afdeling ’t Gooi en onze Vrijzinnige Geloofsgemeenschap. De voorgangers van Vrijzinnigen Nederland (de NPB) waren de afgelopen maand ook al in gesprek met prof. Ten Kate. Sluiten vrijzinnige religiositeit en humanisme zo op elkaar aan? Opmerkelijk, want ook de hoogleraar remonstrantse theologie, Christa Anbeek, is tegelijk hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek. Beide stromingen staan wellicht voor dezelfde opdracht: de moderne mens, die moet leven zonder voorgegeven antwoorden, helpen zoeken naar zingeving. De een betrekt nog het woord God daarbij, de ander liever niet. 

De inaugurele rede die Laurens ten Kate uitsprak bij zijn aantreden als hoogleraar is besproken in onze filosofische boekenkring. Enkele gedachtes uit ‘De vreemde vrijheid’ deel ik hierbij graag met u.

De ideologieën van de 20e eeuw hebben inmiddels afgedaan, zoals het fascisme, communisme, socialisme, het leerstellig christendom. Eentje heeft overleefd: die van de neoliberale vrijheid. De  wereld wordt gezien als een neoliberale markt waarin ieder mens ondernemer is van zijn bestaan. Je moet je eigen zin scheppen en individueel je leven zien in te richten. Een belangrijke reden voor onze huidige onzekerheid is gelegen in de globalisering. Met televisie en internet en de enorm toegenomen mobiliteit zitten we voortdurend met de hele wereld op schoot. We merken dat het niet langer mogelijk is om onszelf op te sluiten in een eigen cultuur, de eigen godsdienst, het eigen Nederland. De wereld is onoverzichtelijk en onmogelijk groot geworden. Door de globalisering is er angst dat we de eigen cultuur en gemeenschap kwijtraken en dat we opgaan in een abstracte wereld. 

Vrijzinnigheid stond voor kort voor een ondogmatisch en inclusief christendom, dat zichzelf niet als de enig ware religie presenteerde. Nu laat het zich meer inspireren door algemene religiositeit en oosterse vormen zoals het boeddhisme. Vrijzinnig geloven legt nog steeds de nadruk op de eigen creativiteit en verantwoordelijkheid van de gelovige. Het begrip vrijzinnigheid kan je inmiddels ook vaak horen vallen in de kring van het humanisme, bij monde van Boris van der Ham en bij enkele liberale politieke partijen als D66 en Groen Links. Dan staat het voor vrij, onafhankelijk en kritisch denken.

Ten Kate stelt dat vrijzinnigen en humanisten beide beseffen dat de zin van het leven niet meer voorgegeven is. Ze wordt ons niet meer van buitenaf aangereikt, niet door een God, maar ook niet door een soevereine vorst, of een politieke leider, of door de Partij. We zijn veroordeeld tot onzekerheid en het zelf zoeken naar zin. In het verleden was de zin van het leven helder. Op de catechismusvraag ‘Waartoe zijn wij op aarde’ werd een kort en bondig antwoord gegeven: God lief hebben en je naaste als jezelf. Humanisten zagen de mens als een moreel dier die het goede kan realiseren, als een rationeel wezen dat de geschiedenis draagt in de richting van vooruitgang en voltooiing.  Nu zijn korte aanduidingen van de zin van het bestaan niet meer mogelijk. ‘Zin’ is niet een antwoord maar een voortdurende vraag. Vrijzinnigheid heeft een tweelingterm gekregen, zegt Ten Kate: vraagzinnigheid. Voortdurend moeten we ons vragen stellen. De moderne mens moet zichzelf telkens opnieuw uitvinden. De toekomst van humanisme én vrijzinnigheid is gelegen in het begeleiden en het helpen uithouden van deze fundamentele onzekerheid. Die moeten we voorzien van goede woorden, beelden en praktijken. Daarvoor doen we ook ons best in De Kapel!

Peter Korver