Vrijzinnig of atheïst

Jan Willem van der StratenDe geuzennaam die onze geloofsgemeenschap draagt, heeft misschien zijn langste tijd gehad. Want wie weet anno 2015 nog wat ‘vrijzinnig’ is? Natuurlijk: onze eigen leden weten het, maar anderen? Vraag een willekeurig iemand op straat wat het betekent en je zult de meest vreemde antwoorden horen. Of enkel stilzwijgen…

Behalve dat de term onbekend is, hoor je ook geregeld dat het woord ‘vrijzinnig’ heeft afgedaan. Het refereert aan de kerkelijke strijd tussen modernen en orthodoxen die in de vorige eeuw werd gevoerd. Die strijd lijkt voorbij en waarom blijf je dan je oude strijdnaam dragen?

Dan is het leuk om te zien dat in de afgelopen jaren een nieuw woord zijn intrede heeft gedaan. Een woord dat ‘vrijzinnig’ niet vervangt, maar dat er wel veel overlap mee heeft. Dat is het woord ‘atheïst’.

Lange tijd stond atheïsme synoniem voor een verbeten strijd tegen religie. Militante atheïsten kraakten alles af van wat religie had voorgebracht. God was een illusie, zijn wetten een zelfgecreëerde droom. Bekende namen zijn Richard Dawkins, Christopher Hitchens en onze landgenoot Herman Philipse. Schoolvoorbeelden van mannen die zeer zeker van hun eigen zaak zijn, tot het orthodoxe aan toe.
Maar de laatste jaren is er binnen het atheïsme steeds meer een lichtere, mildere vorm van atheïsme naar de voorgrond getreden. Het is het atheïsme dat niets moet hebben van het geloof in een almachtige, scheppende en handelende God, maar dat wel positief tegenover religieuze, ja zelfs transcendente gevoelens staat.

Enkele jaren geleden promoveerde Koert van der Velde op een onderzoek naar een geloof zonder geloof. Hij noemde het flirten met God en het veroorzaakte gemengde gevoelens in de kerk. Datzelfde jaar verscheen een boek van atheïst Alain de Botton waarin hij inzoomde op de positieve kanten van religie. Hij stelde zelfs dat het atheïsme van religie kan leren.

En nu is er in Nederland zelfs een atheïstenkerk. Sterker nog: de man die dit Britse fenomeen naar Nederland haalde komt op 2 februari naar de Kapel toe om te praten over het succes van dit fenomeen. Want er is blijkbaar behoefte aan een kerk voor atheïsten.

Het gaat hier niet om dat militante atheïsme, maar om die milde vorm er van. Van mensen die God niet nodig hebben, maar wel spirituele ervaringen hebben. Dat sluit heel erg aan bij het recente onderzoek van dagblad Trouw waaruit blijkt het geloof in God in ons land minimaal is geworden. Dat betekent niet dat we allemaal atheïst zijn geworden; we zijn ietsist of agnost.

Er is nu een nieuwe kerk voor die mensen. Ik vermoed dat het er in die atheïstenkerk niet heel anders aan toe gaat dan bij ons in de Kapel of in een andere vrijzinnige gemeente. Ik denk – heel voorzichtig – dat je die atheïsten ook heel gemakkelijk vrijzinnig kunt noemen. Want ook in onze traditie hoef je niet in God te geloven om wel spirituele ervaringen te hebben. Ook wij kunnen ons atheïst noemen en dan verandert er niks. Die atheïstenkerk is mijns inziens niets anders dan een vrijzinnige kerk met een nieuwe naam. Met het enige verschil: ze zijn een megasucces.

Is dat de toekomst van onze traditie? Dat we de oude naam moeten laten vallen en als nieuwe atheïsten de toekomst tegemoet moeten gaan? Maakt enkel dat woordje het verschil? Dat weet ik natuurlijk niet zeker, maar ik ga het in ieder geval op 2 februari wel aan Jan Willem van der Straten vragen. U ook?

Erik Jan Tillema