Home » Overweging Palmpasen

Overweging Palmpasen

De komende week zullen heel wat mensen een uitvoering van de Matthaus Passion bijwonen, anderen een Johannes Passion nog veel meer zullen thuis een cd opzetten met een uitvoering. En men zal geraakt zijn. Niet alleen ontroerd door de muziek van Bach, maar ook existentieel geraakt, geraakt in het diepst van je bestaan door het verhaal én de muziek. Het is een verbazingwekkend fenomeen in een zo ontkerkelijkt en seculier land als Nederland. Tegelijk mag het verwonderen dat van deze Jezus van Nazareth die in ieder geval in de Matthaus Passion nog zo weet te raken, tegelijkertijd betwijfeld wordt of hij ooit wel echt geleefd heeft. Twee maanden geleden deed ineens een dominee uit Nijkerk van zich spreken die onthulde dat de historische Jezus nooit heeft bestaan. Ds Edward van der Kaaij schreef een boek met de titel ‘De ongemakkelijke waarheid van het christendom’. De ondertitel luidt: De echte Jezus onthuld.  Ik weet niet hoe dat bij u is, maar ik word altijd meteen al kriegelig en buitengewoon sceptisch als een boek of een artikel in de titel al pretendeert ‘de echte waarheid’ te zullen onthullen. Hoe komt iemand erbij te menen over ‘de waarheid’ van een ingewikkelde zaak te beschikken? Met zo’n titel weet je meteen dat de schrijver niet erg open zal staan voor andere feiten of argumenten, immers hij kent de waarheid al. En die luidt: “Alle elementen uit het verhaal van Jezus vinden hun oorsprong in het oude Egypte. Daar komt de oermythe vandaan van een God die mens wordt, van sterven en opstaan, van geboren worden op 25 december uit een maagd. Zo is hij tot de slotsom gekomen dat Jezus nooit heeft bestaan en hij zegt dan ook in een interview: ‘Je doet toch ook niet alsof Roodkapje een historisch verhaal is.’

Vermoedelijk zullen weinigen van u van deze opvatting vannacht slecht slapen. Zelfs als deze collega helemaal gelijk zou blijken te hebben, verandert er voor mij weinig. Ik ben aangesproken door de Jezus die klinkt in het verhaal van het evangelie. Ook als die bedacht zou zijn, kan ik hem een fantastische constructie vinden die het leven richting geeft. Het is mij een raadsel waarom een dominee zijn persoonlijke en theologisch nogal dubieuze opvattingen – die hij van mij mag hebben – zo nadrukkelijk naar buiten brengt terwijl hij weet dat ze in zijn gemeente in Nijkerk velen in verwarring zullen brengen. Je hoort ze daar al zeggen: ‘Eerst was er de dominee uit Zeeland, Klaas Hendrikse, die had ontdekt dat God niet bestaat en nu heeft onze eigen dominee ontdekt dat Jezus niet heeft bestaan.’

Overigens denken zo’n beetje alle serieuze bijbelonderzoekers dat uit de vele kleine details waarin Jezus wordt getekend, inclusief allerlei al te menselijke trekjes, geen andere conclusie te trekken valt dan dat hij meer is dan een mythe. Er zal een Joodse mens Joshua hebben rondgelopen op deze aarde. Het kan heel goed zijn dat de verhalen over hem zijn aangevuld, dat ze hier en daar mythische proporties hebben gekregen, maar onverlet blijft dat de mens Jezus een dusdanige indruk heeft gemaakt dat het verhaal over hem nog altijd mensen raakt, ontroert, inspireert en dichter bij God brengt.

Wie was dan die Jezus? Hoe zag hij eruit? Op de plaatjes in onze kinderbijbels is het een grote slanke man met lang donker haar, een echt Europees type. Archeologen menen op grond van de skeletten van inwoners van Palestina van 2000 jaar geleden te moeten veronderstellen dat het een kleine gedrongen Joodse man moet zijn geweest met kort krullend haar. De evangeliën zelf geven over zijn fysiek geen bijzonderheden prijs.

Palmpasen KameroenIn het liturgieboekje treft u enkele tekeningen aan die gebruikt worden in het evangelisatie en zondagsschoolwerk in de Kameroen. Het Mafa-volk daar beeldde uit hoe het evangelie eruit zou zien in hun eigen cultuur. Jezus als zwarte herder, niet als ‘de melkwitte Europeaan die eeuwenlang geëxporteerd is. Het Evangelie komt dichterbij wanneer het lijden en de vreugde van mensen in Afrika herkenbaar wordt gemaakt.  Het is dringend en noodzakelijk dat wij verkondigen en uiting te geven aan de boodschap, het leven en de gehele persoon van Jezus Christus in-een artistieke Afrikaanse taal, de taal die de uitdrukking is van het dagelijks leven, van de cultuur daar.

De uitbeelding van een zwarte Christus doet dat geen afbreuk aan de historische Jezus? Het is toch wel zeker dat Jezus geen zwarte Afrikaanse man was? Zouden ze dat daar niet weten? Of ontkennen ze het gewoon omdat ze er niet aan willen dat Jezus een blanke man was?

Aad de Haas vrouwenEr is nog een beeld van Jezus dat we vandaag zien. In het Zuid-Limburgse dorpje Wahwiller staat een oud kerkje dat er al staat sinds de 12e eeuw. Het is bekend vanwege 16 schilderijen die er langs de wanden hangen en de laatste gang van Christus uitbeelden. Deze kruiswegstaties zijn in 1946, vlak na de oorlog, gemaakt door de kunstenaar Aad de Haas. Op de omslag van deze liturgie treft u er één aan, het moment dat Jezus een groep vrouwen passeert die zich op de borst slaan en over hem weeklagen. Jezus keert zich naar hen om en zegt: Dochters van Jeruzalem, weent niet om mij. Ween liever over uzelf en uw kinderen. (Lc 23,28) Uit de houding van Jezus en van de vrouwen spreekt een intense interactie. Zelfs zonder woorden gebeurt er veel. Wie troost wie? De vrouwen zijn ontzet over de deplorabele toestand waarin zij Jezus aantreffen. Jezus is bezorgd over de deplorabele situatie van de mensen in Jeruzalem die de Liefde van God verwerpen. Het schilderij drukt intensiteit, eenvoud en vervreemding uit. De gezichten zijn bijna niet menselijk meer, bijna dierlijk. Het hoofd van Jezus lijkt wel dat van een hond en dat van de vrouwen ook. Het lijden, de verschrikking van de kruisiging lijkt onderdrukt, omdat het te heftig is om te kunnen voelen. De Tweede Wereldoorlog is nog maar net voorbij. De schilder zelf heeft vanwege zijn ‘ontaarde kunst’ en zijn kritiek op de nazi’s in een kamp gezeten en vreselijke dingen meegemaakt. Het mensbeeld dat hij daaraan overhield is terug te vinden hoe hij nu mensen afbeeldt… verdierlijkt.

Deze schilderingen weken wel erg af van wat gebruikelijk was in katholieke kerken. Er kwam kritiek van hogere instanties. Op last van de bisschop moesten ze verwijderd worden in 1949. Zijn motivatie was dat deze uitbeeldingen van Christus’ lijden geen geschikte devotie objecten zijn voor eenvoudige dorpelingen. Op goede vrijdag van dat jaar droeg de kunstenaar zelf de 16 panelen de kerk uit. Er kwam echter eerherstel. In 1980 keerden de kunstwerken terug.  Aad de Haas heeft dat niet meer meegemaakt.

Ook bij deze kunstenaar was niet het uiterlijke, het historische, doorslaggevend, maar het geloofsverhaal. Het gaat bij hem net als bij de tekenaars in de Kameroen, net als de evangelisten om de universele betekenis van de boodschap van God, die wordt uitgedrukt in het evangelie. Of Jezus nou een Jood of een Egyptenaar, blank of zwart, wel of niet echt geleefd heeft, het is alles ondergeschikt aan de boodschap van het evangelie. De boodschap van vrede en recht, de komst van een godsrijk op deze aarde, die nu nog in de greep van geweld en zonde is.

Het is een boodschap die veel zegt over de machten en krachten die we tegenkomen in deze wereld en die geen van alle het laatste woord hebben, zelfs de dood niet. Uiteindelijk is de sterkste kracht, de onoverwinnelijke macht die van Gods liefde. Een liefde waarnaar wij verlangen en die zichtbaar en voelbaar is geworden in Jezus van Nazareth.

In de 19e eeuw dichtte de in Groningen wonende Jan Goeverneur:

De steen is sterk, maar het ijzer breekt hem.
Het ijzer is sterk, maar het vuur smelt het.
Het vuur is sterk. Maar het water blust het.
Het water is sterk, maar de zon verdampt het.
De zon is sterk, maar de wolk verduistert het.
De wolk is sterk, maar de wind drijft hem voort.
De wind is sterk, maar de mens weerstaat hem.
De dood is sterk, maar sterker dan de dood is de liefde.

ds. Peter Korver