Overweging Geloof & Geluk – 6 juli 2014 

Lezing: Psalm 1

Gelukkig de mens
die niet meegaat met wie kwaad doen,
die de weg van zondaars niet betreedt,
bij spotters niet aan tafel zit,

maar vreugde vindt in de wet van de HEER
en zich verdiept in zijn wet, dag en nacht.

Hij zal zijn als een boom,
geplant aan stromend water.
Op tijd draagt hij vrucht,
zijn bladeren verdorren niet.
Alles wat hij doet komt tot bloei.

Zo niet de wettelozen!
Zij zijn als kaf
dat verwaait in de wind.

Wettelozen houden niet stand waar recht heerst,
zondaars niet in de kring van de rechtvaardigen.

De HEER beschermt de weg van de rechtvaardigen,
de weg van de wettelozen loopt dood.

Lezing: Mat. 5 : 1-10

Toen hij de mensenmassa zag, ging hij de berg op. Daar ging hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. Hij nam het woord en onderrichtte hen:
‘Gelukkig wie nederig van hart zijn,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
Gelukkig de treurenden,
want zij zullen getroost worden.
Gelukkig de zachtmoedigen,
want zij zullen het land bezitten.
Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid,
want zij zullen verzadigd worden.
Gelukkig de barmhartigen,
want zij zullen barmhartigheid ondervinden.
Gelukkig wie zuiver van hart zijn,
want zij zullen God zien.
Gelukkig de vredestichters,
want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
10 Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.

 

PREEK

Naar de televisie kijk ik niet vaak. Maar wel op zondagavond als ik bij mijn ouders eet en na de koffie het spelprogramma 1 tegen 100 wordt uitgezonden. Zo halverwege wordt deze quiz onderbroken door een zekere Gaston die voor de Postcodeloterij prijzen gaat uitdelen bij mensen thuis. Die krijgen als deelnemer en als bezitter van een bepaalde postcode een straatprijs. Die varieert van € 25.000 tot € 175.000 en als je geluk hebt, krijg je er nog een nieuwe auto bij. Herinnert u zich nog de tijd je prijzen kon winnen met het oplossen van kruiswoordpuzzels of met een kleurplaat of met het afmaken van een reclamerijmpje? De eerste prijs was een heus horloge en er waren twee tweede prijzen met een doos Caran d’Ache kleurpotloden, maar liefst 24 verschillende kleuren?

Elke keer verbaas ik mij over de huidige prijzen. De stichting Postcodeloterij is bedoeld om geld in te zamelen voor goede doelen die werken aan een groene en rechtvaardige wereld. Tegelijkertijd worden buitenproportionele bedragen aan prijzen uitgedeeld, die natuurlijk ook ten goede van de beoogde doelen zouden kunnen komen.  Maar belangrijker dan deze kritische notitie is voor het thema van vandaag de vraag wat deze bedragen doen met de mensen die ze winnen. Maken ze gelukkig, of als mensen dat al zijn, worden ze er nog gelukkiger van?  Ja, gelet op de reactie van sommigen wel. Ze raken zichtbaar overmand door emoties, en storten tranen van vreugde. Alles wijst er voor de aandachtige kijker op dat hun leven nu een keer ten goede gaat nemen. Hoeveel geld is er overigens voor nodig om de staat van gelukkig zijn te bereiken? Is de winnaar die bij het openmaken van de enveloppe tot zijn teleurstelling ziet dat hij slechts € 10.000 krijgt, terwijl er ook een cheque van een ton uit had kunnen komen, net zo gelukkig als degene die er nog veel beter vanaf komt?

We zijn graag gelukkig. Vraag mensen wat voor hen het doel van het leven is en je hoort in een groot aantal gevallen: een beetje gelukkig zijn. Dat beetje is al een compromis met de werkelijkheid. We weten dat een aanhoudende staat van groot geluk niet bestaat. Niemand van ons ontkomt in het leven aan het verlies van een dierbare, aan ziekte, aan tegenslag. Aan geluk draagt geld wel bij.  Immers, geld kan je verlossen van armoede, brengt de beste medische zorg dichterbij, kan ook verder veel ongemakken wegnemen, je mogelijkheden vergroten en het leven veraangenamen. Een tweede ingrediënt voor geluk is gezondheid. Geen pijn, geen ernstige ongemakken kennen, een lichaam hebben dat doet wat jij wil. Een derde factor voor geluk is genot. Genieten van een heerlijke maaltijd, van alcohol, van de natuur, van seks, van mooie muziek. Genieten is zelfs een levensbeschouwelijke stroming met een naam: het hedonisme.  Het hoogste levensdoel is daarbij het bereiken van een maximaal genot. Dit betekent overigens niet, dat het eigen genot boven alles gaat, maar het hedonisme handelt eerder over de vraag, hoe men het genot zo groot mogelijk kan maken in het leven zonder dat het storend is voor anderen.

Misschien nog meer draagt liefde bij een gevoel van geluk. Als er iemand is van wie jij houdt en iemand die van jou houdt, dan bevordert dat een gevoel van welbevinden en je kan beter tegen de slagen van het leven. Je voelt je geborgen, je kan terugvallen op iemand. Zo blijven deze vier om gelukkig te worden: geld, gezondheid, genot en liefde, maar de meeste van deze is de liefde, zo weten we als we in de loop van het leven ons openstellen voor enige wijsheid. Gelukkig zijn kan vervolgens gedefinieerd worden als het tevreden zijn met je huidige levensomstandigheden. Daar horen positieve emoties bij als vrede hebben met jezelf, het leuk hebben met anderen, je ontspannen voelen en vrolijk kunnen zijn. En je kan je gelukkig voelen ook als één of zelfs meer van de genoemde factoren ontbreken. Iemand die ziek is en armoede kent, kan met één grote liefde toch van het leven houden. De ene mens blijft lachen en het leven omarmen met bergen aan tegenspoed, terwijl een ander nergens meer is als enige tegenslag zich aandient.

Het komt ook voor dat mensen die het schijnbaar voor de wind gaat, het toch niet kunnen vinden in het leven. Dat komt, zo las ik, omdat erfelijkheid ook een rol speelt. Een aanleg tot zwaarmoedigheid of geboren als het zonnetje in huis. Er is een stofje in de hersenen dat genot, verliefdheid en welbevinden voortbrengt, serotonine. Een ander stofje, adrenaline, maakt actief en laat je een kick, een goed gevoel beleven. Sommige mensen hebben die stofjes te weinig of ze zijn onder invloed van stress gereduceerd. Anti-depressiva kunnen die stofjes aanvullen, zodat een mens zich beter gaat voelen.

Al met al lijkt er een recept te zijn om gelukkig te zijn: zorg voor geld, gezondheid, genot en liefde. Jaag daar achteraan en je zult gelukkig zijn, een diepe tevredenheid kennen.

Er zijn ook filosofieën die het niet zoeken in het streven naar dingen die gelukkig maken, maar het zoeken in het vermijden van negatieve emoties en onwenselijke situaties.  Wat ze met elkaar gemeen hebben is de gedachte dat geluk maakbaar en ongeluk vermijdbaar is. Je kunt er aan werken. En: geluk is ieders individuele aangelegenheid. Mijn geluk is niet afhankelijk van het geluk van anderen. Ik heb de ander wel nodig voor mijn geluk, maar ik kan mij ook distantiëren van mensen die mijn geluk verstoren. Ik kan het geluk bij mij binnenhalen door met beide armen zoveel mogelijk geld, genot, gezondheid en liefde bij elkaar te vegen en naar mij toe te trekken.

Bij het boeddhisme is het trainen van de geest een weg naar werkelijk levensgeluk. Je moet dus niet krampachtig geluk te bewerkstelligen, naar je toe te halen, of zoals bij islam, jodendom en christendom geboden en verboden in acht nemen, maar door stilte en meditatie je onthechten aan al het bestaande. Han de Wit, kenner van het boeddhisme zegt: „Iedereen kent die momenten wel, waarop we ons volledig kunnen openen voor de wereld om ons heen. Momenten waarop we volledig toegewijd zijn, onbevangen, vrij van terughouding of afweer, voorbij de hoop op voorspoed en de vrees voor tegenspoed. Momenten ook, waarop we vreugde beleven aan de vreugde om ons heen en waarop het lijden dat we zien ons niet uit angst doet terugdeinzen, maar compassie voor dit lijden ons, net als vreugde, met de wereld verbindt. Vreugde en compassie openen ons voor het veld van de ervaring waarin we staan en dat voelt goed. Dat is geluk.”

We horen nu vanuit de religie een nieuw element klinken en dat is : compassie. Mededogen met alles wat net als wij leeft: medemensen, dieren. Dat is niet alleen een opdracht, maar ook een bron van geluk.

Bij jodendom en christendom klinkt het gebod: heb God lief en je naaste als jezelf. Daar komt het op aan. De mens vindt zijn bestemming door niet alleen op zichzelf gericht te zijn, maar net zozeer op de andere mens en op het alomvattende dat we God noemen.   Het lijden is niet iets wat vooral vermeden dient te worden, maar ook aanvaard kan worden om te werken aan een heil dat omvattender is dan alleen het persoonlijk welbevinden. Christus die de lijdensweg niet vermeed en vanaf het kruis de wereld omarmde.  Hij die sprak: gelukkig de treurenden, de zachtmoedigen, gelukkig wie vervolgd worden vanwege de gerechtigheid. Want voor hen is het koninkrijk van de hemel…

Wat is de bijbelse weg naar het geluk? Het is mooi dat het eerste woord van het boek der psalmen gelukkig is. Dat zien we in Psalm 1.In de Statenvertaling is het eerste woord van de psalmen Wel-geluk-zalig. Het zal je wel gaan. Je bent gelukkig. Je bent zalig, dat is meer dan gelukkig. Het is gezegend, in verbinding met het heilige. Een uitbundige drieklank. De NBG vertaling van 1951 begint met wel-zalig. Het geluk is weggevallen en we houden nog een mooie tweeklank over. De Nieuwe Bijbelvertaling heeft alleen het moderne woord ‘gelukkig’ over. Maar in welke vertaling ook, het wordt verbonden met het wegblijven van het kwade. Geluk is geen kwestie van hebben, (je moet maar geluk hebben) maar van zijn. Gelukkig zijn is een gevolg van zinvol functioneren.

Gelukkig zijn is het gevolg van effectief  werken aan je uitdagingen. Met zinvolle dingen bezig zijn, die bijdragen aan een wereld die leefbaarder is voor iedereen die daar leeft.

Aan al die zoekers die vragen wat de zin van het leven is, aan al die mensen die met Carel ter Linden zich afvragen, wat doe ik hier in godsnaam, zou een religieus, christelijk antwoord kunnen zijn: kijk om je heen, zie de medemensen met hun noden en zorgen, zie de schepping in nood, daar ligt de zin van het bestaan. Zoek ze op en doe wat je hand en je hart daar vindt om te doen. En terwijl je het niet zoekt, vind je iets van wat we geluk noemen.

Een mens kan misschien pas echt gelukkig zijn als hij zichzelf kan vergeten en zich opgenomen voelt, in harmonie voelt met zijn schepper en de medemensen.

Geluk is de verwondering van Pipo de clown die kan zeggen: Dag vogels, dag bloemen!

Peter Korver