Home » Overweging 22 mei: Een goed gesprek

Overweging 22 mei: Een goed gesprek

Bomen gesprekBij vrijzinnigen is het boek Prediker altijd populair geweest, terwijl orthodoxen zich afvragen of het wel in de bijbel thuis hoort. Populair is niet het woord Prediker, want we houden niet van prekerigheid. Het Hebreeuwse woord dat vertaald is met ‘prediker,’ is ook te vertalen met ‘filosoof,’ of ‘leraar,’ of ‘gespreksleider.’ Wij kunnen het boek misschien beter De Filosoof noemen. De schrijver van dit boek denkt na over het leven en is sceptisch, gebruikt het woord God niet veel en noemt aldoor ‘aan de ene kant’ en een ‘aan de andere kant.’ Zo redeneert hij als het ware met zichzelf over het onbegrijpelijke van het leven. Dat nuchtere en relativerende spreekt ons aan. IJdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid. ijdel betekent hier dus ijl en niet verwaand. letterlijk betekent het ‘damp’ of ‘wind’, dit slaat op de vluchtigheid van de wereld, in Prediker vaak gebruikt in combinatie met het woord ‘leegte’. Lucht en leegte, zegt de nieuwe vertaling. Alles is leegte. Prediker gebruikt het woord ‘ijdel’ om aan te duiden dat de wereld onzinnig in elkaar steekt: de wereld tart alle redelijkheid. De wijsheid slaagt er niet in om de wereld inzichtelijk te maken: hoe meer inzicht een mens nastreeft, hoe meer hij ervan overtuigd raakt dat de wereld absurd is. Toch zijn er bepaalde ervaringen die wel zinvol kunnen zijn.

Wat maakt nu dat het leven ondanks alles als zinvol ervaren wordt? Dat is iets anders dan: geen armoede lijden, gezond zijn, de afwezigheid van geweld. Het leven wordt mooi, de moeite waard, zo is uiteindelijk ieders ervaring, als er liefde is. Jij hebt liefde voor iemand anders, iemand houdt van jou, je voelt liefde voor de natuur, voor mooie dingen, voor een ideaal, je gelooft in je werk.  Het meest zijn we gevoelig voor liefde van een ander mens voor ons. Wanneer ervaar je die liefde? Dat kan zijn in de blik, in de glimlach, dat kan zijn in de aanraking, in de lichamelijke liefde. Maar misschien het meest wezenlijk in het gesprek tussen twee mensen, de werkelijke ontmoeting, dat over en weer herkenning geeft, dat blij maakt, dat bemoedigt.

Het is nu juist het gesprek dat, denk ik, dat in ons moderne leven steeds meer onder druk is komen te staan. We zijn door de opkomst van de computer, de laptops, de IPhones het schrijven gaan verleren. Gaan wij, na het stram worden van ons handschrift door het vele tikken, nu ook de kunst van het gesprek verliezen? Wordt een rustig, ononderbroken gesprek, een „conversatie”, iets van vroeger, net zoals een brief, een langspeelplaat en een boek? Leuk, maar niet meer van deze tijd, het kost teveel tijd, het vraagt om rust en die hebben we niet meer…

Kijk eens in de huiskamer, daar zitten de gezinsleden tegenwoordig met een apparaat op schoot en een koptelefoon op. Kijk eens in de schoolkantines; de leerlingen hebben hun ogen niet op elkaar gericht, maar op een eigen scherm van het eigen telefoontje. Kijk eens op de werkvloer; collega’s lopen niet even naar elkaar toe, maar communiceren via mail en WhatsApp. Kijk eens naar een etentje van vrienden in een restaurant: het gesprek wordt steeds opnieuw stilgelegd voor een foto op Facebook van het eten en elkaar. Soms zie je daar stelletjes, die elkaar niets meer te vertellen hebben. Ze zwijgen en kijken ieder een andere kant op. Dat heeft een naam: het zijn de bored couples. Uitgepraat.

Ik ben een boek aan het lezen van Sherry Turkle, hoogleraar sociologie aan het Massachussets Institute of Technology (MIT) in Boston. Ze, concludeert dat het gesprek de dupe is geworden van de techniek. Dankzij de aanwezigheid van mobiele technologie praten we minder met onze kinderen, partners, vrienden, collega’s, en met onbekenden op straat of in de trein.

Er is natuurlijk niet minder sociaal contact: WhatsApp, Twitter, Facebook, Instagram, Skype en Snapchat betrekken ons bij een groot netwerk, we hebben onderd, tweehonderd, driehonderd vrienden, maar de kwaliteit van dat contact wint het niet van ‘echte’ gesprekken. Face-to-face gesprekken die volgens Turkle essentieel zijn om intimiteit met anderen te creëren, om ons standpunt duidelijk te maken, onszelf te verklaren, anderen te leren begrijpen. Door dit soort gesprekken leren kinderen inlevingsvermogen omdat ze de gesproken informatie in een context zien van lichaamshouding, toonhoogte, gezichtsuitdrukking. Zo leren ze anderen „lezen”. Gesprekken, meent Turkle, maken ons mens. Het is ook dat wat ons onderscheidt van dieren.

In het evangelie van vandaag wordt een gesprek gevoerd. Een leider van een belangrijke Joodse groep komt naar Jezus toe omdat hij een gesprek met hem wil hebben. En hij komt in de stilte van de nacht. Die heeft zo zijn rust en intimiteit. Er is geen hectiek en geen afleiding zoals overdag. Zou Jezus het echte, het perfecte gesprek voeren? Het verhaal is bij de meesten van ons bekend als het gesprek van Jezus met Nikodemus.

Voerde Jezus wel een echt gesprek? Niet alleen valt op dat het op een gegeven moment wel een heel eenzijdig gesprek wordt, dan is Jezus alleen nog maar aan het woord en horen we van Nikodemus niets meer. Het andere is dat in een normaal gesprek de een reageert op de ander. Er zit een zekere logica in, zodat je het gesprek kunt volgen. Maar wat gebeurt er hier?  Nikodemus begint met een vriendelijke opmerking: ‘we weten dat u een leraar bent die van God gekomen is, enz.’  waarbij de reactie van Jezus op geen enkele manier aansluit. Want Jezus zegt dan: ‘Waarachtig, ik verzeker u: alleen wie opnieuw wordt geboren kan het koninkrijk van God zien’. ?? Of is het gesprek hier alleen een literair stijlmiddel om Jezus zijn boodschap onder de aandacht te kunnen brengen?

Jezus gaat onmiddellijk de diepte in. Zonder omwegen sluit hij aan op het verlangen van Nicodemus naar diepte en zin. Die boodschap is de noodzaak om opnieuw geboren te worden. Maar wat betekent dat precies?
Om meteen maar een misverstand uit de weg te ruimen: dat gaat niet over reïncarnatie, opnieuw geboren worden en na je dood terugkeren op aarde. Dat zijn gedachten die ten enenmale vreemd zijn aan de wereld van de bijbel. Naar Bijbels besef is het juist de eindigheid en eenmaligheid die aan dit aardse leven een eigen glans geeft.

Opnieuw geboren worden is een geestelijk gebeuren. Het heeft niets te maken met een wedergeboorte alsof een mens voor de tweede keer de moederschoot ingaat. Het is een spirituele ervaring die een mens kan opdoen. Het is een menselijke ervaring in een geestelijk groeiproces.

Een mens heeft in ieder geval een horizontale geboorte en kan zelf later gaan voor een verticale geboorte. De horizontale geboorte is de mens die voortkomt uit de opeenvolging van de generaties, de mens die zich voortplant, door de tijd heen. De verticale geboorte duidt op het van boven geboren worden, op de geestelijke dimensie die erbij moet komen om een menselijk leven te laten groeien naar volkomenheid.
Wat zich in het horizontale vlak beweegt, is uiteindelijk plat, in de verschillende betekenissen van het woord. Het is het naakte overleven. Menselijk wordt ons leven pas als die geestelijke dimensie, als de spirituele diepgang erbij komt. En die komt van boven, om de beeldspraak vol te houden. Die komt uit de wereld van het goddelijke, het rijk van de Geest. Die verticale geboorte is een goddelijke bevruchting, een openbaring van goddelijke kracht.

Dit hele gesprek met Nikodemus is bedoeld om ons dat inzicht te openbaren. Om ons te leren ons open te stellen voor die nieuwe geboorte, uit water en geest, een uitdrukking om beide dimensies ineen te voegen. Uit water geboren, dat is de menselijke geboorte – het vruchtwater, en de geest, dat is de geestelijke geboorte, Gods geest die het menselijke leven inspireert, leven inblaast, die van ons geestelijke wezens maakt.

Jezus spreekt hier over het eeuwige leven. Je kunt niet vaak genoeg benadrukken dat in de Bijbel het eeuwige leven niet later, in de hemel is, maar dat het doelt op ons leven hier en nu. Daarom is het belangrijk om steeds maar weer te onderstrepen dat die manier van denken in tegenstellingen vreemd is aan de bijbel en aan wat Jezus hier bedoelt. Eeuwig leven, dat is een kwaliteit van leven hier en nu, is een leven uit dat opnieuw geboren worden van omhoog. ‘Eeuwig leven, dat is dat zij u kennen, de enige ware God’ (Joh. 17: 3). Eeuwig leven is leven met de Eeuwige, hier en nu, want een ander leven is er niet.

Dat alles komt in het gesprek van Jezus met Nicodemus naar voren. Het is meer de monoloog van Jezus en het luisteren van de Farizeese leider. Het leert ons niets over het gesprek dat mensen onderling kunnen voeren.

Daarvoor kunnen we beter terecht bij schrijvers als Sherry Turkl. Hij raadt ons aan om voorafgaand aan een serieus gesprek dat we willen voeren met een ander „sacred spaces” te creëren, plekken, heilige ruimtes en momenten waar smartphones, iPads en laptops niet welkom zijn. We zijn nu eenmaal kwetsbaar voor het afleidende karakter van technologie.

Het begint met het wegleggen van de telefoon. Het is een statement dat uitdrukt: wij zijn hier voor elkaar en even niet voor al die anderen die onze levens bevolken. Onderzoek zou aantonen dat alleen al de aanwezigheid van een telefoon op tafel beïnvloedt waar het gesprek over gaat. Als we denken dat we ieder moment onderbroken kunnen worden, houden we de conversatie liever licht.

Het is niet alleen de aanwezigheid van mobiele technologie die goede gesprekken in de kiem smoort; wij zijn zo gewend aan de onmiddellijke behoeftebevrediging van het online-leven, waar alles met een klik of swipe te regelen is, dat we het geduld niet meer hebben voor de onvoorspelbaarheid van gesprekken.

De echte mooie gesprekken, daar kom je anders uit dan je erin ging, daarin leer je iets over jezelf. Het echte cadeau is de onverdeelde aandacht. Hier, ik kijk je in de ogen! Asjeblieft, ik luister naar wat je zegt. Geen enkel willekeurig binnenkomend bericht is nu belangrijker dan wat jíj op dit moment tegen mij te zeggen hebt, ook al gaat het over te lang geroosterd brood.

Nikodemus kwam bij Jezus. In de nacht. Nikodemus die de oversteek waagt, die contact zoekt en niet het conflict. Misschien komt hij wel naar Jezus omdat hij ergens een leegte onder al zijn kennis ervaart?

Het echte geheim van de menselijke ontmoeting blijft verborgen in het donker van deze bijzondere nacht. In de intimiteit van een avondlijk gesprek of een nachtelijk gebed worden de scherpe randjes verzacht, de echte vragen van het leven komen aan de orde en juist dan kan ons een licht kan opgaan. Misschien appelleert het verhaal bij ons om eens een echt gesprek aan te gaan met iemand die belangrijk voor ons is en het te hebben over iets dat er echt toe doet. Daarbij hoeft deéén zich niet op te stellen als een Jezus. Omdat in het gewone menselijk verkeer ieder van ons iets wezenlijks heeft te vertellen als je bereid bent te luisteren. Ik wens u weer eens een goed gesprek toe.

AMEN

ds. Peter Korver