Geluk en geweld in heilige teksten – overweging 21 mei

Het gaat vanmorgen over het probleem dat godsdiensten niet alleen het goede voor mensen willen. Ze wakkeren helaas ook onverdraagzaamheid, haat en strijd aan. Zonder uitzondering. Een aantal eeuwen terug trok het christendom in samenwerking met de wereldse machten nog een spoor van geweld door de geschiedenis. Nu worden we wereldwijd geconfronteerd met bloedige aanslagen door mensen die zich daarbij geïnspireerd weten door de Islam. Hier zien we mensen die weggevlucht zijn uit hun stad Mossul vanwege de strijd tussen IS en regeringstroepen en Amerikanen. Nadat die hun stad kapot hebben geschoten en gebombardeerd, keren de mensen weer terug en je mag niet zeggen: naar hun huizen en bezittingen, want die zijn er niet meer.  IS wilde het kalifaat stichten, de perfecte Islamtische staat, waar alleen de regels en wetten van God, van Allah, zouden heersen. Vrede en recht.

De voormalige Belgische kardinaal Danneels werd eens gevraagd wat nou eigenlijk het doel van de kerk was. En hij zei: De kerk is er voor het geluk van de mensen. Dat vond ik een verrassend en blij makend antwoord. Je had misschien gedacht: de kerk is er om God te eren en te dienen. 3Of: om de mensen dicht bij God te brengen. Maar in plaats daarvan is de kerk er voor ons gewone mensen, wij moeten er uiteindelijk gelukkiger van worden. De vraag vanmorgen is dan ook: mogen we er blij mee zijn dat er godsdienst bestaat en dat er een kerk is? Worden we er beter en gelukkiger van of wegen de schaduwkanten van de godsdienst helaas zwaarder?

U ziet hier een letterboom uit Israël. De boom heeft een bladerendek van Hebreeuwse letters waarmee de heilige geschriften zijn samengesteld. Een godsdienst van woorden, van het Woord. Een godsdienst van verhalen, binnen en buiten de thora. Er was eens een zeepfabrikant die wel wilde aannemen dat het geloof goede dingen voorstaat, zoals naastenliefde, vrede, barmhartigheid. In een chassidische vertelling, een Joods verhaal, kwam hij zijn rabbi tegen en hij kon niet nalaten om hem te vragen: “Rebbe, wat stelt godsdienst nu eigenlijk voor? Kijk naar alle ellende en de toestand in de wereld na duizenden jaren godsdienst. Als godsdienst waarheid is, wat heeft het dan te betekenen?” De rabbi zei niets maar nam de zeepfabrikant mee naar buiten. Daar liep een stel jongens, die van boven tot beneden onder de modder zaten. Hij zei: “Kijk daar nou eens naar. We hebben al generaties lang zeep, maar ze zijn net zo vies als varkens. Wat heeft zeep dan voor zin?” De zeepfabrikant protesteerde: “Maar rabbi, zeep heeft alleen maar werking als ze wordt gebruikt”. “Precies!” Zei de rabbi. “En met godsdienst is het niet anders!”

Een mooi verhaal dat aangeeft dat godsdienst niet alleen theorie is, een stelsel van waarheden en ook niet een verzameling rituelen en symbolen, maar moet uitlopen op een praxis, je moet ermee iets doen in de wereld. Die wereld moet er beter, eerlijker, leefbaarder van worden. Dat is wat ik waardeer in onze doopsgezinde broeders en zusters. Ze zijn doeners. Wij willen vooral mooie lezingen, interessante sprekers, en verrijkende kringen, en zij zetten zich in voor diaconale doelen en vredeswerk.

Maar ik wil vanmorgen niet betogen dat godsdiensten prima zijn, als ze maar gepraktiseerd worden omdat dan de uitwerking helend zal zijn voor onze wereld. Het gaat vanmorgen over het probleem dat ze helaas ook onverdraagzaamheid, haat en strijd aanwakkeren. Zonder uitzondering. Nu worden we wereldwijd geconfronteerd met bloedige aanslagen door mensen die zich daarbij geïnspireerd weten door de Islam. Een aantal eeuwen terug trok het christendom in samenwerking met de wereldse machten nog een spoor van geweld door de geschiedenis: de gewelddadige bekering van volkeren die zelf allang een eigen cultuur en godsdienst hadden, de kruistochten, de uitroeiing van de indianen, de slavenhandel. We mogen het Jodendom meegeven dat het nooit uit is geweest op bekering van anders gelovigen, laat staan op gewelddadige wijze. Maar ook in hun heilige geschriften, die dat ook zijn voor christenen, komt een God voor die regelmatig opdracht geeft tot geweld en uitroeiing. Zijn oosterse levensbeschouwingen vredelievender? Op het eerste gezicht lijkt dat misschien zo, maar, zoals we zullen zien, gaan ook hindoes en zelfs boeddhisten geweld niet altijd uit de weg. Hebben die mensen gelijk, die beweren dat godsdienst de bron is van alle oorlog en ellende in de wereld? Zoals de rebbe de zeephandelaar duidelijk maakte dat een middel alleen maar profijt geeft als je het op de juiste manier gebruikt, zo is het met geloof waarschijnlijk ook. Je kan het op een goede manier inzetten en een verkeerde. In het eerste geval worden de armen en zieken geholpen, wordt de vrede bevorderd en is er zorg voor de aarde waar we op leven. In het tweede geval is godsdienst een dankbaar middel om andersdenkenden te vervolgen en oorlogen te motiveren.

Wat is de aantrekkelijkheid van een godsdienst, van een geloof? Een antwoord is: het verbindt gelovigen met elkaar. Je deelt met elkaar de antwoorden op de grote levensvragen, je hebt met elkaar dezelfde feesten en gebruiken en zo sta je met elkaar steviger in het leven. Een antwoord voor individuele zoekers, zoals wij, is: dat je een weg voor je ziet, waarop je kan gaan, een weg waarop geluk bereikbaar wordt. Want dat is wat ieder mens zoekt: geluk en dat staat voor vrede in jezelf en met anderen. Ja, een geloof kan je helpen vertrouwen en vrede te vinden, in jezelf maar ook met anderen, voor de samenleving als geheel. Daarover gaat het in religies. In het christendom, in het jodendom, in de islam. Boeddhisten en hindoes zoeken dat ook. En natuurlijk, buiten de religies zijn er heel wat bewegingen die het geluk voor mensen nastreven. Humanisten, politieke partijen. Al die godsdiensten en overtuigingen herkennen dat gemeenschappelijke van hun idealen ook wel. Dat verbindt dus ook met elkaar. Het besef dat het uiteindelijk om geluk en vrede gaat.

En dan moeten we meteen al een pas op de plaats maken. Want ofschoon mensen en godsdiensten dit allemaal nastreven, er prachtige dingen van menslievendheid tot stand komen, staan ze vaak ook tot de tanden toe gewapend tegenover elkaar. In de naam van een godsdienst of een ideologie gebeuren ook de meest verschrikkelijke dingen, doen mensen elkaar groot leed aan. De Islamitische Staat (IS) heeft een prachtig ideaal voor ogen, het kalifaat, waar recht en vrede zal zijn, waar alleen geleefd wordt volgens Gods wetten. Alleen zullen eerst allen die dat in hun ogen in de weg staan uit de weg geruimd moeten worden. Het christendom heeft ook een fase gekend waarin het voor niet-christenen bepaald niet veilig was in de buurt van hun heilsleer. Geen religie is gevrijwaard van geweld.

Ook het boeddhisme niet? Nee, ook daar. Wellicht hét voorbeeld bij uitstek is het toenemende geweld in Arakan State, een provincie in het westen van Myanmar, het voormalige Birma. Daar is een escalerend conflict tussen moslims en boeddhisten. Inmiddels tientallen gesloopte en geplunderde gebedshuizen, honderden doden, duizenden afgebrande woningen en winkels en honderdduizenden vluchtelingen. Volgens Human Rights Watch is er sprake van etnische zuivering. Toch lees, hoor of zie je er maar weinig over. Is het boeddhisme dus niet die levensbeschouwing die stilte en vrede brengt? Jawel, maar je moet haar wel gebruiken op de manier waarvoor ze bedoeld is.

De moslims in dit conflict zijn geen mujahideen, die gewapend met zwart/witte vlag en kalashnikovs de oorlog verklaren aan alle ‘ongelovigen’. Het zijn vooral vissers en kleine ondernemers. Een kleine minderheid in een groot Aziatisch land. Soennitisch, maar weinig orthodox. De boeddhisten zijn op hun beurt geen zachtaardige oude wijze mannen die in alle stilte en meditatie tot uitspraken komen die getuigen van diepe inzichten. Gekleed in de herkenbare oranje doeken en gewapend met geïmproviseerde speren en messen hitsen zij de overige boeddhistische bevolking op om in actie te komen. De monnik Wirathu heeft zichzelf inmiddels de discutabele bijnaam ‘de boeddhistische bin Laden’ toegedicht. Een reden voor Time Magazine om eerder dit jaar de voorpagina te vullen met zijn portretfoto en het bijschrift ‘the face of Buddhist terror’. De associatie tussen boeddhisme en terreur kon de overheid van Myanmar niet behagen en de uitgave van het blad werd verboden. Maar het signaal werd wel opgepikt door de Dalai Lama. Tijdens een conferentie in Praag in september dit jaar maande hij zijn volgelingen in Myanmar om terug te keren tot de leerstellingen van het boeddhistische ideaal, om er aan toe te voegen dat Boeddhisten ook over de veiligheid van hun ‘moslimbroeders en -zusters’ moeten waken. Iemand is Boeddhist dan wel gewelddadig, beide gaat niet.

Zoals in alle religieuze conflicten gaat het hier om economische motieven en niet om geloof. De religieuze achtergrond van het volk wordt dan het bindmiddel van waaruit groepen zich tegenover elkaar stellen en waarna angst de zaak doet escaleren. Hetzelfde zie je gebeuren in Afrika waar de noemer niet zozeer op religie is gestoeld maar op de stam waar men toe behoort.

De bekende religies zijn cultuurvormen waarvan de uitingsvorm zich vaak ver verwijdert van de leer doordat politieke krachten dit voor een eigen doel inzetten. Hetzelfde gebeurde met de vroege Christenen die zich met het nieuwe geloof tegenover de Roomse macht stelden tot datzelfde Rome de zaak omkeerde en het Christendom tot staatsgeloof uitriep en zo plots de heersende macht legaliseerde voor het volk.

Met het christendom is het net zo? Zou Christus zelf de kruistochten, de inquisitie, het zegen van de wapens, het uitroeien van de indianen en de slavenhandel hebben goed gekeurd? Er is niet in de evangeliën dat daarop wijst. Jezus zou er raar van hebben opgekeken als hij erbij was geweest bij datgene wat er in zijn naam gebeurde.

Hoe staan vrijzinnigen in de discussie? Wij lezen nog altijd uit de bijbel en als het even kan ook uit de heilige boeken van andere godsdiensten. Niet omdat we geloven dat ze uit de hemel zijn komen vallen, geschreven door een god. We lezen ze omdat ze geschreven zijn door mensen. Mensen die in de strijd om het bestaan, worstelend met levensvragen, met angsten en verwondering, ook geïnspireerd werden door krachten die hun eigen kleinheid en beperking te boven gingen. Uit die ervaring met het leven kunnen ook wij zoveel eeuwen later ons voordeel doen. Maar we lezen ook kritisch. Veel van wat er staat hoort zozeer thuis in een andere tijd en een andere cultuur, dat wij er niets mee kunnen. Sommige teksten zijn zo blijven steken in eigen bekrompen gevoelens van haat en nationalisme, dat we er direct afstand van moeten nemen. Orthodoxe gelovigen hebben het in zekere zin gemakkelijk. Alles wat er geschreven staat in het heilige boek dat is heilig en letterlijk waar en daar mag je niets van weglaten. Ook als het je in verlegenheid brengt. Dan heb je die tekst niet goed begrepen. En wat is dan de norm voor ons waarmee delen van de bijbel afwijzen? Zijn we dan zelf de uiteindelijke norm, het hoogste gezag? Het antwoord is, denk ik: ja. Een mens kiest in vrijheid voor wat zijn grootste inspiratiebron is. Zoals hij ook kiest voor wat zijn normen en waarden zijn. Voor velen zijn dat bijvoorbeeld compassie, mededogen met medeschepselen, eerbied voor het leven, zoals Albert Schweitzer zei. Humaniteit, menselijkheid. Streven naar rechtvaardigheid, naar een eerlijk delen van wat deze aarde te bieden heeft. Respect voor de opvattingen en gewoontes van andere groepen. Het brengen van vrede. Die normen en waarden omhelzen we niet omdat de bijbel ons die gebiedt, maar de bijbel ondersteunt ze wel met een groot aantal inspirerende teksten. Dat we niets willen weten van kruistochten, inquisitie, vervolging van andersgelovigen is niet omdat de bijbel dit alles verbiedt. Nee, want als deze verwerpelijke strevingen voor goed wil houden dan kan de bijbel je daarin óók steunen. Zoals iedere ketter zijn letter heeft in dat boek, zo ook iedere fanaticus en terrorist. Daarom hebben vrijzinnigen geen probleem met het verwerpen van bijbelteksten, die verwerpelijk zijn. We kunnen mededogen hebben met goedwillende orthodoxen die oprecht streven naar verdraagzaamheid en vrede en zich in allerlei bochten moeten wringen om het geweld in hun heilige boek zo uit te leggen, zo te interpreteren dat er niet staat wat er gewoon wel staat.

Er wordt ons daarnaast ook zoveel aangereikt dat behoort tot het meest menselijke en meest goddelijke dat mensen hebben voortgebracht in de loop van eeuwen, dat het ons ook menselijker kan maken en dichter bij het godsgeheim.

Tot slot lees ik met u een korte kerntekst uit de grote godsdiensten :

De weg van het Jodendom en Christendom:
Er is jou, mens, gezegd wat goed is, je weet wat de Eeuwige van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God (Micha 6:8)

De weg van het Hindoeïsme:
De kwaliteit van een samenleving kan beoordeeld worden door de manier waarop de minderheden er behandeld worden. (Mahatma Gandhi)

De weg van het Boeddhisme:
Geen kwaad doen, doen wat goed is, je eigen hart hart en geest transformeren, dat is de leer van de boeddha’s. (Boeddha)

De weg van de Islam:
Wie iemand doodt, is alsof hij de hele mensheid heeft gedood, en wie iemand laat leven is alsof hij de mensheid heeft laten leven. (Koran 5:32)

 

ds. Peter Korver