Overweging 12-7-2015

Het kerkelijk leven staat op een laag pitje. Het is vakantie. Veel mensen zijn op reis. En aangezien actief betrokken kerkleden vaak behoren tot de groep van de jong gepensioneerden, zijn ze in de zomer meerdere keren op pad. Voor de schoolvakanties uit, na afloop daarvan, want dan is het rustiger, maar ook wel tijdens het hoogseizoen. Het betekent concreet dat je van mei tot en met september – dat zijn 5 van de 12 maanden – geen cursussen en vergaderingen moet plannen, want steeds zal je mensen missen die een wezenlijke bijdrage hebben. Het zij ieder gegund. De schrijver van het bijbelboek Wijsheid van Jezus Sirach houdt ons voor dat reizen je tot een wijs mens maakt. Wie veel heeft gereisd, heeft veel kennis opgedaan en groeit in levenswijsheid. Nu maakte men in zijn tijd geen gezellige vakantietripjes. Je kon je niet even met een vliegtuig uit je dagelijks leven laten optillen om honderden kilometers verderop op een strand te laten neerzetten, in de zon en in een wereld van luxe. Reizen had altijd een urgentie, het kende vele gevaren en onzekerheden en het was ongewis of je levend en wel zou aankomen en ooit weer terug zou keren. De mensen die je tegenkwam kon je meestal niet verstaan, ze kleedden zich anders, aten andere dingen, kenden andere gewoontes en hadden een ander geloof. En op welke andere manier dan reizen kon je kennis van de wereld opdoen? Internet, televisie, telefoon, kranten, ze bestonden niet. Boeken waren er weinig en wie kon er lezen? Nee, voor het opdoen van kennis en wijsheid was het maken van reizen het middel bij uitstek. Jezus Sirach, die zo’n 200 jaar voor Christus leefde, heeft daarover in het Hebreeuws geschreven, maar zijn kleinzoon heeft het vertaald in het Grieks. Hij was, zoals veel Joodse mensen in die tijd, gereisd naar Egypte, om daar een nieuw bestaan op te bouwen en de taal te gaan spreken die het Engels van toen was, het Grieks. Om de wijsheden van zijn grootvader levend te houden, vertaalde hij ze in het Grieks. Om die reden hebben ze geen plaats kunnen krijgen in de Joodse officiële lijst van bijbelboeken, maar wel in de canon van de katholieke en Lutherse kerk.

Reizen met als doel wijsheid op te doen. Voor sommige vakantiegangers geldt dat wel en zij trekken lopend of fietsend naar oorden waar je geen toeristen tegenkomt, waar je niet heen gaat om te feesten, maar waar je mensen ontmoet en stilte vindt. Je kan ook een pelgrimsreis maken. Dan ontmoet je niet in de eerste plaats andere mensen, maar kom je jezelf weer eens tegen op een wezenlijk niveau, dan vind je iets terug van de grond van je bestaan, van God.  Een populaire reis is de wandeltocht naar Santiago de Compostella, maar ook een bootreis naar Iona, een eiland aan de westkust van Schotland. Het telt ongeveer 175 inwoners. In 565 stichtte Columba er een klooster (Iona Abbey) dat bijzonder grote invloed op deze noordelijke streken van Europa had. Vanuit Iona verspreidde het Keltisch Christendom zich in een netwerk van kloosters en bisdommen. Vele eeuwen later, In 1938 werd hier de Iona Community gestichteen oecumenische gemeenschap, die naar nieuwe wegen zoekt om het evangelie in deze tijd vorm te geven. Er is een eigen zangcultuur ontstaan, die we in het nieuwe liedboek terugvinden en vandaag in deze dienst. Maar ook in het gedicht dat opgenomen is en dat we zojuist lazen, Kleine Koe. De spiritualiteit begint hier niet bij hoge filosofische overwegingen, bij ingewikkelde theologie, maar bij de boer, in het hier en het nu, hij en zijn koe. Terwijl hij haar melkt, vraagt hij God om zegen over dat wat is, hij en zijn koe en zijn werk.

Noord-Ierland-1Niet ver van Iona ligt Noord-Ierland. Ook daar stilte, de natuur, Keltische spiritualiteit, christendom. Maar dat niet alleen. U weet het: hier was nog niet zo lang geleden de bijna-burgeroorlog, de tegenstellingen tussen katholieken en protestanten. Ze spreken daar over de Troubles. Deze ochtend sta ik met u ook stil bij het thema religie en geweld. Hoe graag zouden we willen geloven dat we als mensheid langzaam maar zeker vooruitgaan. Hoe graag ook zouden we geloven dat de boodschap van het evangelie en het bestaan van de kerk een vredeskracht zijn. Maar dat is niet zo. Dat religie vaak als katalysator ook de andere kant op werkt, en aanwezig geweld en agressie in een maatschappij vergroot, laat de geschiedenis overvloedig zien.
Het verontrustende is dat in religie kennelijk een tweeslachtigheid schuilt, die de ene keer leidt tot verzoenende vreedzaamheid en in een andere context zomaar kan omslaan naar de meest onverzoenlijke gewelddadigheid. Waarom dat zo is? Omdat het altijd mensen zijn, die religie vormgeven.

Noord-Ierland-2Vorige maand was ik met 37 remonstrantse collega’s in Noord-Ierland. We waren daarheen gestuurd door het landelijk bestuur om ons te bezinnen op het thema religie en geweld. Om daar kennis op te doen en wijzer te worden. Is het waar dat uit godsdienst vooral ellende voortkomt, zoals onverdraagzaamheid en oorlog? Is de bijna burgeroorlog tussen katholieken en protestanten die daar dertig jaar heeft gewoed er niet een overtuigend bewijs van? Hebben vrijzinnige kerken een eigen opdracht om met de verdraagzaamheid die zij zo hoog hebben, een positieve wending te geven aan religieus geïnspireerd geweld?

Hier hebben in de vroege middeleeuwen Vikingen en Kelten zich vermengd tot de Ieren. Moeizaam was de relatie tot de nabije Engelsen en Schotten, die hun invloed deden gelden. Het conflict zoals wij dat kennen tussen de katholieken en protestanten is terug te voeren naar 1609, toen land van katholieken werd afgenomen en aan (voornamelijk) protestantse Engelsen en Schotten werd overgedragen. Zij koloniseerden het noorden dat altijd aan de katholieke Ieren had toebehoord. Zij kregen dat van de Engelse koning die het land had geconfisqueerd van zijn grootste tegenstanders. In het noorden van het eiland was de weerstand tegen de Engelse overheersing het grootst. De nieuwe bewoners waren protestanten, de oorspronkelijke Ierse bevolking was altijd rooms-katholiek gebleven.

Door die politiek groeide in de provincie Ulster (het noorden van het eiland) een protestantse meerderheid die zich sterk verbonden voelde met de Engelse koning. Die verbondenheid kwam zwaar onder druk te staan toen de katholieke Jacobus II de troon besteeg. De verdrijving van Jacobus door zijn schoonzoon, Willem III van Oranje-Nassau, tijdens de Glorious Revolution en de uiteindelijke nederlaag van Jacobus tijdens de Slag aan de Boyne (11 juli 1690), zijn in de visie van de protestanten dan ook de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van het eiland. Dit wordt door veel protestanten jaarlijks herdacht in de Oranjemarsen die zij provocerend door de katholieke wijken lopen.

De Ierse maatschappij bestond in de 19e eeuw uit een kleine, protestantse, bovenlaag en een grote katholieke onderlaag. Er was nauwelijks een middenklasse. De leefomstandigheden van de onderklasse waren zeer slecht.

De landarbeiders en kleine boeren teelden voor eigen gebruik aardappelen. Naar schatting twee derde van de bevolking was in 1841 voor zijn dagelijkse voeding primair aangewezen op de aardappel.

In 1845 mislukte de aardappeloogst grotendeels vanwege een tot dan toe onbekende ziekte, de Aardappelziekte. Het jaar daarop mislukte de oogst volledig. Omdat de plattelandsbevolking nauwelijks alternatieven had, leidde dit tot een zeer ernstige hongersnood. De precieze omvang van deze ramp, in Ierland aangeduid als the Great Famine is moeilijk vast te stellen. Naar schatting had Ierland in 1840 ongeveer 8 miljoen inwoners. In 1850 werd het inwonertal geschat op 6 miljoen. Het verschil zou voor de helft veroorzaakt zijn door sterfte, en voor de andere helft door massale emigratie. Deze emigratie was met name richting Amerika,

In 1920 nam het Britse parlement een wet aan waarbij het eiland in tweeën werd gedeeld. Het noorden kreeg eigen zelfbestuur en behield een nauwe band met Londen. In het zuiden kwam de Ierse Republiek met een eigen parlement in Dublin, waarbij Zuid-Ierland een status zou krijgen vergelijkbaar met Canada en Australië. De verdeling van het eiland was voor veel Ieren onacceptabel.

Noord-Ierland-3In de jaren zestig ontstond er langzamerhand onder de katholieken een beweging die gelijke rechten opeiste. Hun acties werden door de protestantse meerderheid als zeer bedreigend gezien waardoor er met veel machtsvertoon op werd gereageerd. De spanningen in Noord-Ierland liepen daardoor snel op. Op verschillende plekken in een stad als Belfast was het nodig om letterlijk muren te bouwen tussen katholieke en protestantse wijken. Op de foto op de liturgie ziet u er één, met prikkeldraad bovenop en muurtekeningen voor de propaganda. Dit is aan de katholieke kant, met afbeeldingen van Bobby Sands die zich in 1981doodgehongerd had en de Palestijnen.

Na decennia van aanslagen, rellen en strijd, die 3.500 mensen het leven heeft gekost, wisten de partijen dan eindelijk in 1998 een akkoord te sluiten, de Good Friday Agreements. Dat deze toewending naar vrede mogelijk werd, heeft weinig te maken met de positieve invloed van het geloof en alles met de opname van Ierland in de Europese gemeenschap. Aan het eind van de jaren 1980 en in de jaren 1990 kende het land een sterke economische opleving, die onder andere te danken was aan economische hervormingen, investeringen van de EG. Het fenomeen kreeg de naam Keltische tijger, in analogie met de opkomende economieën in Zuidoost-Azië, de Aziatische tijgers.

Wat rest zijn enkele vragen. Is godsdienst vooral een bron van onverdraagzaamheid en geweld of een inspiratie tot meer vrede? In Noord-Ierland was de godsdienst de motor onder het geweld dat zijn oorzaken vond in overheersing, achterstelling, ongelijkheid. Er zijn echter ook voorbeelden dat godsdienst de vrede heeft bevorderd. Wat is de rol van de kerken in Nederland als het om oorlog en vrede gaat? Aan de hand van de godsdiensten van Jodendom, christendom en Islam, laat de godsdienstwetenschapper Karen Armstrong zien dat “het streven naar vrede net zo belangrijk geweest is als de heilige oorlog“.

Armstrong stelt uiteindelijk:

“Op de een of andere manier moeten we een methode vinden om te doen wat religie – in haar beste vorm – eeuwenlang heeft gedaan: een mondiaal saamhorigheidsgevoel opbouwen, een gevoel van eerbied en ‘gelijkmoedigheid’ voor iedereen cultiveren, en de verantwoordelijkheid nemen voor het leed dat we in de wereld zien”

 

Amen

ds. Peter Korver