Overweging 10 april

Eerlijk delenVandaag wil ik naar aanleiding van de lezingen het met u hebben over eerlijkheid, of, preciezer gezegd over eerlijk delen.  Dat is een beetje naïef, ik weet het, want hoe realistisch is het om te denken dat mensen bereid zijn dat te doen, eerlijk delen? We wijzen dan naar topmanagers die bonussen binnenhalen, terwijl personeel ontslagen wordt. We wijzen naar oligarchen – kende u dat woord? – die miljarden bezitten. Dat zijn anderen, dat is de groep die ver van onszelf staat. Maar deze week werd bekend dat honderden Nederlanders bedrijven hebben opgezet in belastingparadijzen, constructies, voor een groot deel gevestigd op de Britse Maagdeneilanden, om zo hun geld en bezittingen niet te hoeven melden in hun belastingaangifte. Zo kan je alles voor jezelf houden en hoef je niet te delen.

Eerlijk delen, ja, wat is dat? Dat iedereen van alles wat er is om van te leven zijn deel krijgt. Het is de overtuiging dat ieder mens er mag zijn en recht heeft op voedsel, veiligheid, werk, medische zorg en onderwijs. Dat het niet aangaat dat de ene mens het aan basisbehoeftes ontbreekt en in treurige omstandigheden leeft, terwijl de ander veel meer heeft dan nodig is om van te bestaan. De aarde en al wat zich daarop bevindt aan goeds komt aan ieder levend wezen toe, mensen van welke sekse, nationaliteit, ras of overtuiging dan ook. Maar de aarde is ook van de dieren en de planten. De aarde is ons gemeenschappelijk huis, om maar eens paus Franciscus te citeren uit zijn laatste rondzendbrief, zijn encycliek.

In zijn algemeenheid zijn we het daar wel mee eens, maar in de praktijk denken we heimelijk: al die asielzoekers die hierheen komen, de landen in zuidelijk en oostelijk Europa die rekenen op onze solidariteit en ondersteuning… het mag niet ten koste gaan van onze welvaart. En wat er ook gebeurt, van mijn pensioen moeten ze afblijven. Dat gaat voor mijn solidariteit met al wie in nood zijn.

In de wijsheid van Israël, in het boek spreuken, heet het:   Wie een arme onderdrukt, beledigt zijn maker. Je beledigt God, want die arme mens is ook door hem geschapen, die heeft hij ook lief en die mag je niet beschadigen, niet tekort doen. Dieren in al hun diversiteit, met al hun uiteenlopende vormen, kleuren, eigenschappen zijn ook wonderen van de Schepper en die mogen ook met respect voor hun leven behandeld worden. We zien hoe moeder aarde zucht en kreunt onder onze overmatige aanslag op de bossen, het schone water en de schone lucht. Je kan je dan wel iets voorstellen bij wat een halve eeuw geleden door dr. Albert Schweitzer, de oerwouddokter, de predikant, de Bach-kenner formuleerde. Hij vond dat de kern van alle ethiek, van alle denken over goed en kwaad, was: Eerbied voor het leven. Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil.

Dat is eerlijk delen. Wordt het denken over eerlijk delen minder actueel als je op hoge leeftijd bent gekomen?  Misschien denk je onbedoeld toch wel: het zal mijn tijd wel duren. Maar wie kan beelden van de nood van asielzoekers, oorlogsslachtoffers, lijders aan armoede en ziektes zomaar laten passeren? Wie de mishandeling van moeder aarde? Je wilt toch de aarde ongeschonden doorgeven aan de je kinderen en kleinkinderen, aan alle mensen die na je komen? Van hen heb je toch slechts de aarde te leen? In hen leven we toch voort?

Dat er buiten onze grenzen en zeker buiten die van de Europese gemeenschap op grote schaal bittere armoede is, gebrek aan gezond voedsel, gezondheidzorg, gebrek aan onderwijs en als gevolg van dit alles criminaliteit en oorlog, dat wisten we wel, dat weten we wel, maar dat heeft er nooit toe geleid dat we ons recht op meer dan andere mensen verder weg ter discussie hebben willen stellen, op wat idealisten na, verenigd in actiegroepen en sommige politieke partijen.

Inmiddels is er iets veranderd. De vraag naar eerlijk delen is geen abstracte, geen politieke meer, niet een die vooral gaat over landen ver weg, maar is heel dichtbij gekomen en raakt nu ook u en ik. En dan heb ik het natuurlijk over tweeërlei crisis: de ecologische crisis en de van de vluchtelingencrisis. Mensen die het ontbreekt aan het meest essentiële, namelijk voedsel, werk, een dak boven het hoofd, veiligheid, ze blijven niet daar waar ze ongelukkig zijn, ze komen letterlijk op ons af en dwingen ons te delen. En we hebben het er moeilijk mee. We voelen ons bedreigd, we zijn bang, we zijn geneigd om op de PVV te stemmen, tegen Europa, tegen de Oekraïne en om te kiezen voor heel simpele antwoorden op heel ingewikkelde problemen.

Maar vandaag, in deze overweging, waag ik het erop om met u na te denken over eerlijk delen met het oog op morgen en dan in het bijzonder over de crisis van onze moeder aarde. Het gaat dan over wat heet de Ecologie, dat is de samenhang van alles wat leeft en groeit op onze planeet. Mensen, dieren, planten, de beschikbaarheid van water en schone lucht, het aanwezig zijn van voedsel. Niets kan zonder al die anderen bestaan. Als je de planten laat verdwijnen, kunnen dieren en mensen niet meer bestaan. Als er geen vissen meer zijn, geen vee, geen insecten en vogels, dan kan de mens als enige soort niet voortbestaan. Is er geen water of schoon water dan redt al het leven het niet. Uit de vele voorbeelden nemen we er één: het Amazonegebied, dat zijn de regenwouden in Zuid-Amerika, met een oppervlakte van 7 miljoen m2, met de rivier de Amazone met zo’n 1100 zijrivieren in het hart. In het regenwoud leven ongeveer 100 miljoen insectensoorten, honderdduizenden plantensoorten, en bijna 2.000 soorten vogels en zoogdieren. De diversiteit van plantsoorten is de hoogste ter wereld. Eén op de vijf van alle vogels in de wereld leeft in de regenwouden van de Amazone. Er bestaat onder milieudeskundigen al vele jaren zorg over de ontbossing van het gebied. Eén vijfde van het Amazoneregenwoud is reeds verdwenen. Ook wordt er nog een groot deel bedreigd, met name vanwege (veelal illegale houtkap en (aangestoken bosbranden. De rook van deze bosbranden houdt de neerslag tegen en verergert de droogte. De milieudeskundigen zijn bezorgd over het verlies van biodiversiteit dat voortvloeit uit de verdere vernietiging van het bos; ze zijn ook bezorgd over de hoeveelheid koolstof die in de bomen zit. Het vrijkomen van deze koolstof bij verbranding versterkt het broeikaseffect.

Van wie is dit rijke gebied? Van de inwoners van de negen landen die hier zijn, zoals Brazilië? Mogen zij hun armoede verlichten door de bossen te exploiteren? Of zeggen we: de regenwouden zijn van levensbelang voor al het leven op aarde en dus zijn ze van iedereen. We moeten ze eerlijk delen. Mensen daar mogen ze niet alleen ten behoeve van zichzelf gebruiken, wat zou leiden tot een ramp voor iedereen, voor ons. En wat bieden we de inwoners daarvoor in ruil?

Wij verlaten in gedachten Zuid-Amerika en vragen ons af: van wie is de schone lucht en het zoete water, van wie zijn de grondstoffen, de olie, het gas? Voor wie ze het eerst ontdekt, gebruikt, opmaakt, aanwendt om tot grote rijkdom en welstand te komen? Ontegenzeggelijk heeft ons deel van de wereld vroeg beslag weten te leggen op al deze elementen die essentieel zijn voor het leven. We hebben er hard mee gewerkt en hebben het verdiend om er rijk mee te worden. En nu zijn het China en India die het steeds beter gaat en dat kan alleen door een flinke aanslag te doen op de natuurlijke bronnen van de aarde. Mogen wij tegen ze zeggen: wij hebben weliswaar ongegeneerd onze planeet geëxploiteerd en zijn er rijk mee geworden, maar jullie mogen het niet, vanwege het milieu? De lucht, het water, ze zijn van alle mensen en niet alleen van hen, ook van dieren en planten. Eerlijk delen is niet alleen eerlijk omdat al het leven geschapen is en recht kan doen gelden, eerlijk delen is ook de enige manier waarop we het met elkaar overleven.

Wellicht dat er onder u zijn die bij deze vragen moeten denken aan die beroemde toespraak die de indianenopperhoofd Seatle in 1854 hield toen de Amerikaanse overheid hem wilde dwingen het land van zijn voorouders te verkopen. Zijn antwoord was: “Hoe kan men echter de lucht, de wind of de warmte van het land kopen of verkopen? Elk stuk land is heilig voor mijn volk. Ieder spar, die glanst in de zon, elk zandstrand, elke nevel in de donkere bossen, elke open plaats, elke zoemende bij is heilig in de gedachten en de herinneringen van mijn volk. Het sap dat in de bomen opstijgt, draagt de herinnering van de rode man. Een dode blanke man vergeet het land van zijn geboorte als hij zijn tocht naar de sterren begint.”

“Onze doden vergeten dit prachtige land nooit!; Het is de moeder van de rode man. Wij zijn een deel van de Aarde en de Aard is een deel van ons. De geurende bloemen zijn onze zusters, het rendier, het paard, de grote adelaar onze broeders! De schuimkoppen in de rivier, het sap van de weidebloemen, het zweet van de pony en van de man, het is allemaal van hetzelfde geslacht, óns geslacht! Als dus het grote opperhoofd uit Washington laat zeggen dat hij ons land wil kopen, vraagt hij wel erg veel van ons!”

En ondertussen zucht en kraakt de aarde onder het gewicht van 7 miljard mensen. Houdt moeder aarde het vol? De vraag naar een leefbare toekomst is er niet alleen een van politieke aard. Het is een spiritueel thema bij uitstek. Het brengt ons bij de kern van het leven, bij onze verantwoordelijkheid en levensopdracht. Is dat niet om deze aarde ongeschonden door te geven aan onze kinderen en kleinkinderen die er net zoveel recht op hebben als wijzelf? Is het geen waarheid als een koe dat we de aarde slechts te leen hebben van de generaties die na ons komen?

De zorg om het milieu is niet alleen gericht op de verantwoordelijkheid die we hebben voor de aarde waarover we heersen. Het gaat niet alleen om het behoud van planten en dieren en om ons rentmeesterschap. Het is de zorg om ons eigen voortbestaan. Het is de zorg om degenen die het meeste lijden onder de opwarming van de aarde en de uitputting ervan. Dat zijn de armen in gebieden die overstromen, of de gebieden die uitdrogen of ontbost raken. Dat zijn onze kinderen en kleinkinderen die straks onze milieurekening betalen.

Of we het leuk vinden of niet, het kan niet blijven zoals het ging. We krijgen het daardoor helemaal niet minder, tenminste niet als we het met liefde doen. Want, zoals op een poster van Loesje staat: Liefde is het enige wat méér wordt als je het deelt.

Amen

ds. Peter Korver