Kerstpreek 2013

Geboorte van ChristusWat is de kern van het kerstfeest? Ik noem het maar meteen, vooraf aan al het andere, omdat in onze cultuur menig mens je werkelijk geen zinnig antwoord kan geven. Het is de aanzegging: God is naar ons toegekomen en wil onder ons mensen wonen. Wat betekent dat? Wat mag je verwachten van een wereld waar God woont? Dat er vrede komt, gerechtigheid, medemenselijkheid, troost, liefde. Dat daar iets zichtbaar van wordt en de hoop op een betere toekomst levend blijft. Toch?

Die engelen van de kerstnacht, die zingen van vrede op aarde, in mensen heeft God een welbehagen, die komen met een zekere regelmaat terug in de geschiedenis. Ze waren er om de geboorte van Jezus aan te kondigen, ze verschijnen soms in mensen en een viertal wil ik vanavond naar voren halen. Ze werkten aan vrede op aarde en geloofden in medemensen omdat God een welbehagen in ze heeft. Aansluitend op de zwartepieten discussie: ze zijn veelkleurig, twee van hen zijn zwart, twee zijn blank en één is een Aziaat.

De eerste is de in Amerika populaire schrijver Mark Twain, die in de 19e eeuw leefde en o.a. Huckleberry Finn schreef (1835-1910). Hij zei: “ Laat je niet afhouden van je dromen. Als je die uit je leven hebt laten verdwijnen, dan besta je alleen nog maar, maar je hebt opgehouden te leven!”

In dezelfde tijd als president Lincoln was hij een onvermurwbare voorvechter voor de afschaffing van de slavernij. De afschaffing daarvan, zei hij, zou niet de zwarte slaven, maar ook de blanken bevrijden. Hij nam het op voor Chinezen die in Amerika wonen: “Ik heb gezien hoe Chinezen op alle mogelijke lage en laffe manieren misbruikt en mishandeld werden, die inherent zijn aan het bedenksel dat ze een gedegenereerde aard zouden hebben…maar ik heb nooit gezien dat een Chinees op een rechtbank genoegdoening kreeg voor het onrecht dat hem was aangedaan. Hij financierde de studie van een zwarte aan de rechtenfaculteit van de Yale-Universiteit en de studie van een andere zwarte aan een zuidelijke universiteit om dominee te worden. Hij was een actieve campagnevoerder voor vrouwenkiesrecht. En, aardig om op deze kerstavond, waar de wijzen uit het oosten een ster aan de hemel hebben zien staan, te vermelden: ook de geboorte van Mark Twain had met de verschijning van een heldere verschijning aan de hemel te maken. Hij schreef: “Ik kwam in 1835 samen binnen met de komeet Halley. Volgend jaar komt hij terug en ik verwacht dat ik daarmee samen weer vertrek. En inderdaad, hij stierf één dag voordat de komeet het dichtst bij de aarde kwam.
‘Verlies je dromen niet. Laat ruimte voor het visioen’. Elk jaar met kerstmis maken we ruimte voor de droom en het visioen. Want een visioen geeft hoop en trekt ons weg uit een nu waar je in vast kan komen zitten; een visioen bevrijdt je van cynisme en opent een toekomst.

Het was in augustus precies 50 jaar geleden dat de Amerikaanse dominee en voorvechter van gelijke rechten voor zwarte en blanke mensen, Martin Luther King een legendarische toespraak hield. Tijdens een grote betoging voor gelijke rechten van zwarte en blanke mensen in 1963 hield hij een rede en hij zei: I have a dream that my four little children will one day live in a nation where they will not be judged by the color of their skin but by the content of their character. I have a dream today! I have a dream that one day, little black boys and black girls will be able to join hands with little white boys and white girls as sisters and brothers.

Een jaar later kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede. In zijn kerstpreek in 1967 kijkt King terug op de rede waarin hij ruimte gaf aan zijn dromen. Het is dan vier jaar later. Het thema van zijn preek is ‘vrede op aarde’. Ds. King zei in zijn laatste kerstpreek: ‘Ik koester vandaag nog altijd een droom dat op een dag de oorlogen ten einde zullen komen, dat de mensen hun zwaarden zullen omsmeden tot ploegscharen en hun speren tot snoeimessen, dat de volkeren niet meer zullen opstaan tegen andere volkeren en dat ook niemand meer over oorlog zal peinzen’ (Jes 2:2-4).Maar president Johnson heeft in de maanden voor kerst het bommen laten regenen op Noord-Vietnam terwijl hij op tv heeft uitgelegd dit te doen om de tegenstander snel tot vrede te dwingen. Bommen voor vrede. Maar King zegt: ‘We moeten vreedzame doelen nastreven met vreedzame middelen’. Ofwel: tussen je doel en je middelen moet een samenhang bestaan. Vrede bereik je niet door oorlog te voeren. Martin Luther King overleefde zijn kerstpreek slechts vier maanden. In april 1968 werd hij doodgeschoten, nog maar 39 jaar, een geweldzoekers wilde zijn roep om geweldloos verzet het zwijgen opleggen.

We weten natuurlijk ook waar het leven van het kerstkind, de vredevorst op uit zou lopen. Is dit alles geen bewijs dat het naïef is om te dromen, om idealen te koesteren? King is nu een icoon van geweldloos verzet en daarin staat hij aan de zijde van nog zo’n hoopvol voorbeeld, Mahatma Gandhi, die slechts gekleed in een lendendoek, bijna naakt en zonder wapens het opnam tegen het Britse imperium, de bezetter van zijn land India. Mede door zijn optreden kwam daaraan en zonder groots bloedvergieten een einde. Gandhi wist dat vrede nooit bereikt kan worden met geweld, maar dat het begint in je denken, in wat je zegt, in wat je doet, in wat je gewoontes zijn geworden. Hij zei:

Houd je gedachten positief
Want je gedachten worden woorden
Hou je woorden positief
Want je woorden worden daden
Hou je daden positief
Want je daden worden gewoonten.
Houd je gewoonten positief
Want je gewoonten worden waarden.
Houd je waarden positief
Want je waarden worden je bestemming

Die positieve gedachtes hebben effect op de manier waarop je je medemens tegemoet treedt. Hoe Gandhi dat vertaalde weten we uit een gebed voor de vrede dat hij eens uitsprak:

Ik bied jou vrede aan
Ik bied je mijn liefde aan
Ik schenk je vriendschap
Ik zie hoe mooi jij bent
Ik hoor wat je zegt wat jouw behoeftes zijn
Ik kan meevoelen met wat je voelt.
Mijn wijsheid komt voort uit de hoogste Bron
Ik begroet die bron die zich ook in jou bevindt.
Laten wij samenwerken
Aan eenheid en vrede.

Ook Gandhi viel onder de moordenaarshand van een fanatiekeling.
Op Sinterklaasavond 5 december werd het overlijden bekend gemaakt van Nelson Mandela. Hij stierf geen gewelddadige dood, al is geweld niet vreemd geweest aan zijn leven. In 1954 zei hij nog: Het omverwerpen van onderdrukking is gewettigd door de mensheid en is het hoogste streven voor ieder vrij mens.’ Geweld werd door hem in die tijd niet afgezworen, integendeel. Omdat praten niet hielp, was het voor hem de enige uitweg. Vanaf 1944 was Mandela betrokken bij de strijd van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Als leider van de militaire tak van het ANC werd hij in 1963 opgepakt en kreeg hij een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Het is niet voor dat verleden dat hij nu een icoon is geworden. Het bijzondere is wat er daarna met hem gebeurde. 27 jaren werd hem zijn vrijheid afgenomen en zat hij in de gevangenis. Daar had heel goed bitterheid en wraakgevoelens een grote vlucht kunnen nemen. Maar er gebeurde iets anders. Langzaam groeide daar het inzicht dat niet geweld, maar vergeving de weg zou moeten zijn. ‘Ik wilde dat Zuid-Afrika zag dat ik zelfs van mijn vijanden hield, terwijl ik het systeem haatte dat ons tegen elkaar opzette.’
En de heldenstatus die hij na zijn vrijlating in 1990 kreeg aangemeten heeft hij zelf niet gekoesterd of bevorderd. ‘Ik ben een gewoon mens, ik heb ernstige fouten begaan. En ik heb ernstige zwakheden.’

Deze drie iconen van de vrede, Mahatma Gandhi, Martin Luther King en Nelson Mandela, staan in een traditie waarin het kind van Bethlehem als één der eersten staat, een traditie van geweldloos verzet. Verzet tegen onmenselijke structuren in de samenleving, met geloof in de kracht van vergeving. Twee van de drie hebben nooit enig geloof in geweld gehad, maar kwamen wel door geweld om het leven. Eén van hen, Mandela, begon met geloof in de weg van het geweld, maar mocht gaan in vrede.

Het kerstevangelie is een verhaal van een vredige nacht in een gewelddadige wereld. Er is een ster, een hemels licht, herders en schapen, engelen en gezang, een kwetsbaar kindje dat onze zachte krachten wakker roept, er zijn geschenken. Maar ook: een bevalling in een stal met een voerbak als wiegje, een baby die direct met zijn ouders op de vlucht moet gaan om aan een kindermoord te ontkomen, er is een bezet land. Met kerstmis, met Gandhi, King en Mandela komen uitersten bij elkaar: mensen van vrede in een wereld van geweld. Maar zo lang die mensen er steeds weer komen, is er ook hoop. En u en ik kunnen mensen zijn die het verschil maken. We kunnen mensen zijn die stickers plakken die waarschuwen voor de Islam, maar ook kunnen wij mensen zijn die woorden van begrip, mildheid en verzoening spreken.

Achterop de liturgie ziet u een afbeelding. Christus zelf ligt in een kribbe die hier een tombe, een grafkist is, hij is in doeken gewikkeld, als een dode. Een vooraankondiging van het lijden en zijn gewelddadig sterven. Hij ligt in een donkere, zwarte grot, want is het niet in het donker dat het licht wordt geboren. Zo ook zal er een geboorte moeten plaatsvinden in het binnenste van een mens.

Kerstmis is hier zichtbaar in een wiegje dat tegelijk een graf is. Leven en dood, vrede en geweld, hemel en hel, ze zijn nooit ver van elkaar, ze lijken in elkaars verlengde te liggen. Het is aan ons om voor het beslissende verschil te zorgen, zoals we mogen geloven dat de Eeuwige daarmee een begin maakte met de komst van een kind in de nacht van deze wereld.

Amen

Peter Korver


i
Autobiografie De lange weg naar de vrijheid, 1995
ii Radio-interview, 12 december 1994