Home » Is Jezus mythologisch of historisch?

Is Jezus mythologisch of historisch?

jezus historischAfgelopen maand verzorgde een omstreden dominee de Kapellezing. Edward van der Kaaij, PKN-predikant van Nijkerk kwam de stelling verdedigen dat er geen historische Jezus heeft bestaan, maar dat Jezus een mythe is. “De historische Jezus heeft nooit bestaan”, zegt hij. “Alle elementen uit het verhaal van Jezus vinden hun oorsprong in het oude Egypte. Daar komt de oermythe vandaan van een God die mens wordt, van sterven en opstaan, van geboren worden op 25 december uit een maagd.” Vorig jaar verscheen zijn boek ‘De ongemakkelijke waarheid van het christendom. De echte Jezus onthuld’.

Het dagelijks bestuur van de regionale kerkvergadering is dermate ontstemd dat ze  het Generale College voor de Ambtsontheffing (!) heeft verzocht een oordeel te vellen over de vraag of Van der Kaaij zijn gemeente ‘nog langer met stichting kan dienen’. Inmiddels is de dominee op non-actief gezet en wordt verwacht dat hij uit zijn ambt ontheven zal worden. Dan is er sprake van ‘losmaking’ van zijn gemeente, in gewone taal: van ontslag.  Het is voor vrijzinnigen een vreemde gedachte dat een voorganger ontslagen moet worden vanwege zijn theologische opvattingen. Een stuitende gedachte zelfs. Vrijheid van denken is voor zowel de predikant als voor de leden van de kerk vanzelfsprekend. En verdraagzaamheid al evenzeer. In meer traditionele geloofsgemeenschappen is veel belangrijker dat ds Van der Kaaij aan de fundamenten van het geloof komt. ‘Eerst was er een dominee die zei dat God niet bestaat (Klaas Hendrikse) en nu komt daar een dominee bij, die beweert dat ook Jezus niet bestaan heeft.’  

En hoe is dat in onze kring? Tijdens de avond van de Kapellezing was een algemene sympathie voelbaar voor een dominee die niet mag zeggen wat hij oprecht vindt. Ook waren er verschillende mensen die al eerder hebben kennisgemaakt met gnostische geschriften en symbolische en psychologische uitleg van de bijbel. Voor hen is de conclusie van Edward van der Kaaij niet verrassend of schokkend. Ook kon je meerdere mensen horen die vonden dat het hen niet uitmaakte of Jezus écht geleefd heeft of een mythische figuur is; zij voelen zich aangesproken en geïnspireerd door de verhalen over Jezus, zoals die in het evangelie staan.

Jezus icoonToch zou de vraag niet moeten zijn of die opvattingen allemaal maar gezegd mogen worden in de kerk, maar de vraag zou moeten zijn: kloppen ze? Het betreft immers een historische vraag die met instrumenten van de historische wetenschap beantwoord moet worden.  Ongetwijfeld kleven aan het verhaal van Jezus mythologische elementen, die ook bekend zijn bij andere en oudere culturen, zoals de maagdelijke geboorte en het sterven en opstaan uit de dood. En ook is waar dat we geen betrouwbare buiten-bijbelse bronnen hebben waarin mensen bevestigen dat zij zelf Jezus hebben gezien en gehoord. Historici als de Romein Tacitus of de Joodse Flavius Josephus meldden rond het jaar 100 van horen zeggen dat er ene Jezus van Nazareth is geweest. Er zijn echter ook goede argumenten om aan te nemen dat Jezus een reëel bestaand mens is geweest. De oudste teksten over Jezus zijn die van Paulus. Hij schreef zo’n twintig tot dertig jaar na Jezus’ dood zijn brieven. Weliswaar heeft hij het weinig over Jezus’ leven, maar dat is omdat hij zich concentreert op wat voor hem het belangrijkst is, de kruisiging en opstanding. Hij spreekt over Jezus als een werkelijk mens van vlees en bloed. Bij alle conflicten die de eerste christenen hadden met hun Joodse broeders en zusters, met de Romeinse overheid en anderen, werd hun echter nooit voor de voeten geworpen dat Jezus nooit bestaan heeft.  Omdat er pas 20 jaar verstreken zijn sinds de kruisiging zouden de opponenten van Paulus zijn beweringen nog hebben kunnen controleren op historische juistheid. Daarover hoor je ze echter niet.  Bovendien: voor het christendom is het vanaf het begin wezenlijk dat God mens is geworden en geen mythe. De evangeliën schrijven, als het om een mythe zou gaan, wel erg menselijk en aards over Jezus: hij eet en drinkt, hij wordt boos en is bang.

Een Jezus die echt mens is geweest en een goede boodschap (een evangelie) heeft gebracht, kan óók een mythe zijn in de zin van: een verhaal met een louterende werking dat een diepe waarheid over het menselijk bestaan uitdrukt.

Ds Peter Korver

De eerste afbeelding is een reconstructie door wetenschappers hoe de ‘echte’ Jezus eruit gezien moet hebben. De tweede een iconische voorstelling uit de christelijke traditie.