Home » Het belang van rituelen

Het belang van rituelen

Rituelen geven vorm aan ons leven

stapstenenBij mijn bevestiging als pastoraal werker beloofde ik u op een later moment in te gaan op rituelen. Rituelen zijn mij dierbaar en momenteel volg ik een leertraject heel specifiek over het vormgeven van (oude) rituelen, lees ik hierover en bezoek ik symposia en trainingsweekenden omtrent rituelen.

Van oudsher gaf, in het Westen, met name de kerk vorm aan rituelen. De priester of dominee was middelaar bij rituelen rond geboorte, huwelijk en sterven. Door secularisatie echter en het idee dat wij, al dan niet religieuze, rituelen niet meer nodig hebben is het ritueel als zodanig steeds verder in de marge geraakt.

Langzaam maar zeker zien we in onze samenleving nu opnieuw behoefte aan rituelen ontstaan, een her-ont-dekking van rituelen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de waardige wijze waarop er werd omgegaan met slachtoffers en nabestaanden van de MH17 en de behoefte aan gezamenlijk herdenken van een prominent voetballer als Johan Kruijf.

Oorsprong

Godsdienstwetenschappers als Karen Armstrong en Frédéric Lenoir plaatsen de oorsprong van rituelen, ja zelfs de oorsprong van religies, in de prehistorie. Graven uit deze periode leren ons over de begrafenisrituelen en het geloof in leven na de dood. Gelijke rituelen die in alle regio’s van de wereld terug te vinden zijn.

Niet alleen begrafenisrituelen horen tot de oudst traceerbare rituelen, ook het offeren aan de goden om hen gunstig te stemmen – waar vanuit uiteindelijk het gebed is ontstaan – heeft zijn oorsprong in de tijd waarin de mens in volledige symbiose met de natuur leefde. De natuur die een groot mysterie was.

Het laat ons zien dat de mens de behoefte aan rituelen altijd heeft gehad, men wilde het leven duiden, zocht betekenisgeving.

Ritueel of gewoonte?

Tijdens een avond van de oriëntatiekring kwam het thema rituelen aan de orde. Wanneer is iets ritueel en wanneer gewoonte? Rituelen staan vaak in een traditie en dragen oerelementen in zich die je terug ziet over de hele wereld. Denk hierbij aan de zon, het licht en vuur of aan water, doop en reiniging of zuivering. 

Het ritueel als voertuig

Een mooie omschrijving van wat een ritueel is kwam ik tegen rond een stukje studie over de rivier de Ganges, in India, waar in en rond deze rivier rituele handelingen verricht worden. De rivier de Ganges is voor de Indiërs heilig en deze rivier wordt als het ware gezien als verbinding naar God. Deze rivier zou je kunnen zien als de oversteekplaats naar God.

Van oorsprong precies wat een ritueel beoogt te zijn, een oversteekplaats naar God. Of zo u wilt het heilige.

Vaste elementen

Elk ritueel bestaat als het ware uit drie fasen; een voorbereidingsfase, een drempel en een afrondingsfase. Of het oude, de drempel en het nieuwe.

We zien dit terug bij de voor ons gangbare rituelen van doop, huwelijk en sterven. Wanneer ik u het huwelijk beschrijf is er een fase van twee personen die elk vanuit hun eigen levenssituatie komen en zich voorbereiden om samen verder te gaan, op de drempel spreken ze – in de gemeenschap – hun jawoord naar elkaar uit om vervolgens hun levens naar elkaar te voegen en gezamenlijk verder te gaan. Er is een alleen – een drempel – een samen.

Rituelen in de uiterlijke wereld helpen ons om deze te laten samenvallen met onze innerlijke wereld, denk hierbij aan rituelen rond een overlijden. Er wordt in een ritueel een bewuste overgang gemaakt van het ene moment naar een volgend moment, er wordt betekenis gegeven. En hoewel elk ritueel dezelfde fasen kent is er voor elk ritueel een eigen symboliek.

Nieuwe rituelen

Steeds meer zien we tegenwoordig, binnen en buiten kerkelijk verband, nieuwe rituelen ontstaan. Nieuwe rituelen kunnen er bijvoorbeeld zijn bij momenten van scheiding, volwassenwording, menopauze, naamgeving, nieuwe woning, afscheid van werk of vult u zelf maar in wat voor u belangrijk zou kunnen zijn. Er zijn ook oude rituelen die op vernieuwende wijze worden vormgegeven, met symbolen die aansluiten bij de persoon en situatie waar het om gaat.

Er bestaan universele symbolen als licht en water, maar er bestaan ook symbolen die juist voor de betrokkenen een heel specifieke betekenis hebben, zoals iets wat je cadeau hebt gekregen of woorden die belangrijk waren. Bij het vormgeven van nieuwe rituelen gaat de ritueelbegeleider samen met de betrokkene op zoek naar die symbolen die voor hem of haar uitdrukking geven aan waar het daadwerkelijk over gaat.

Er zijn openbare rituelen, waar de gemeenschap bij betrokken is, en er zijn persoonlijke rituelen, die voor één persoon zijn of waaraan in een intiem gezelschap wordt vormgegeven.

Stapstenen

Rituelen zijn als het ware stapstenen in het water waarover wij van de ene kant naar de andere kant kunnen komen. Rituelen kunnen ons houvast geven in onze levens en hulp zijn om op onze levensweg verder te gaan, ook voor wat misschien in het verleden is blijven liggen en nog steeds pijnlijk is.

Wanneer u vorm en betekenis wilt geven aan iets dat belangrijk is in uw leven en u zoekt daarvoor een passend ritueel, dan mag u een beroep op mij doen.

Monika Rietveld